اگزوتیک یا شرق غریب | عکاس برتر: خبر و مقاله، آموزش، گالری، فروشگاه

۲۸ بهمن ۱۳۹۶ عکاسی

خیابه همراهنی در دمشق بخشی از اثر گوستاو بوئرفایند نقاش آلمانی
 

اختصاصی سایت عکاس برتر – در متن زیر، در ادامۀ پروندۀ عکاس برتر ایران در خارج از ایران، به واژه اگزوتیسم خواهیم پرداخت. مفهومی که این روزها در فضای انتقادی هنر ایران بسیار به گوش می‌خورد و در نوشته‌های پیشین این پرونده در جاهای مختلفی مورد بحث و اشاره بوده هست.
 

***

  اگزوتیسم پدیده‌ای فرهنگی هست که در تاریخ گسترش تمدن‌ها به همراهرها اتفاق می‌افتد. کنجکاوی جامعه رومی نسبت به ادیان حاشیه امپراتوری و یا گشودگی چین به فرهنگ اروپایی می‌تواند اگزوتیسم نامیده شود. اما  امروزه به همراه توجه به جهانی‌شدن، اکتشافات بزرگ، ورود به تجارت جهانی فعلی و هستعمار به همراه طیف و تنوعات بیشترش، اگزوتیسم بیشتر در نسبت به همراه غرب بیان می‌شود. آنچه خارجی هست، صرفاً تقلید از غرب یا غلط نیست. اگزوتیسم می‌تواند چیزی الهام گرفته به‌واسطه آشنایی به همراه فرد خارجی به همراهشد، مانند امپرسیونیسم در ژاپن یا پیکاسو در کشورهای آفریقایی.

  در قرن هفدهم، فرانسوی‌ها علاقه پرشوری به سفر داشتند. ولتر و دیدرو به همراه بهره‌مندی از این علاقه و اگزوتیسم موجود در نگاهشان، به انتقاد از جامعه پرداختند. از آن زمان، این پدیده در هنرهای تجسمی، موسیقی، فلسفه، و در تمام اصطلاحات فرهنگی رواج داشته و مورد هستفاده بوده هست. در موسیقی، اگزوتیک ژانری هست که در آن ریتم، ملودی و ابزار به دنبه همراهل به همراهزسازی فضای سرزمین‌های دور یا دوران گذشته هست؛ برای نمونه آثار موریس راول همچون “دافنیس و کلوئه” (Daphnis and Chloe) و “کولی” (Tzigane) یا آثار دبوسی و ریمسکی-کورساکوف اگزوتیک به حساب می‌آمدند. در پایان جنگ جهانی دوم جریان موسیقی “Exotica” در ایالات‌متحده متولد شد. موسیقی‌دانانی مانند مارتین دنی و لس بکستر از ریتم‌های دور (هاوایی و به‌ویژه کارائیب) الهام گرفتند و آن‌ها را به همراه جاز تلفیق کردند. اگزوتیک شرقی در نقاشی و هنرهای تزئینی همواره به همراه محوریت زیورآلات شکل گرفته هست.

  هنگامی که به دنبه همراهل تعریف واژه اگزوتیک در لغت‌نامه‌های مختلف می‌گردیم، کلمه “خارجی”، “عجیب و غریب”، “دور” و “متعلق به کشورهای خارجی و دورافتاده” بیشتر به چشم می‌آید. چه کسی از یک کشور دور می‌آید یا متعلق به آن هست؟ اگزوتیک یا “عجیب و غریب” در نظر چه کسی؟ “دور” از کجا؟

  در واقع معنی این کلمه به زمینه‌ای که در آن آمده هست بستگی دارد و در نسبت اینجا به همراه آنجا تعریف می‌شود. اگزوتیک نمی‌تواند یک واقعیت یا یک ویژگی مطلق به همراهشد، بلکه دیدگاه نسبی، گفتمان، مجموعه‌ای از ارزش‌ها و به همراهزنمایی‌ها در مورد چیزی هست. اگزوتیک اغلب مترادف به همراه گرمسیری یا شرقی هست و این نقطه نظر دیدگاهی غربی هست. ساکنان کشورهای به اصطلاح “اگزوتیک” به غذا خوردن، گیاهان، جانوران، زندگی روزمره و اطراف خود به عنوان امر اگزوتیک یا دور نمی‌نگرند. در این تعاریف، گرایش غربی به عنوان عامل مهم مورد توجه قرار می‌گیرد. این غرب‌محوری از نظر موقعیت، هژمونیک هست که از زمان وقوع حوادث بزرگ، در دوره هستعمار و دوران معاصر شکل گرفته هست و در سطح جغرافیایی مراکز خاصی چون پاریس، لندن و دیگر پایتخت‌های دنیای غرب آن را نمایندگی کرده‌اند. تعریف اگزوتیک در این مکان‌ها ضرورتاً تعریفی از جاهای دیگر هست، جایی که در حاشیه هست. به بیان ادوارد سعید، هستعمارگر دارای هویتی مستقل و متکی به خود نیست، بلکه هویت‌اش، دست کم تا حدی، از طریق تعامل به همراه مناطق هستعمار شده شکل می‌گیرد. هویت هستعمارگر هیچ «منشأیی» در خود ندارد، و جوهری ثابت نیست، بلکه «معنایی» هست که بر اساس تمایز تولید می‌شود. اگرچه این تمایز از قبل، و از طریق گفتمان‌های غرب در مورد شرق، شکل گرفته هست. به بیان ادوراد سعید، «شرق کمک کرده هست تا اروپا (یا غرب) خودش را به‌عنوان انگاره و ایده و شخصیت و تجربه‌ی مقابل تعریف کند».

  در این میان، فاصله مادی و نمادین نیز بدان افزوده می‌شود: از نظرگاه جغرافیایی و در مقایسه به همراه ارزش‌ها و عادات غربی، مکان‌های دور از غرب، عجیب و غیرعادی هست. از لحاظ مقیاس، جرج فرانکوئیس هستازک معتقد هست که مکان به همراهید فضای فیزیکی کافی را داشته به همراهشد تا به عنوان  اگزوتیک در نظر آید. مقیاس قاره در اینجا مطرح می‌شود. برای نمونه، یک فرانسوی از پایان قرن بیستم نمی‌تواند اسپانیا را اگزوتیک در نظر بگیرد، به همراه این حال اما می‌تواند مراکش را اگزوتیک بنامد.

  بنابراین، اگزوتیک از قضاوت ارزش‌ها می‌آید و مسئله‌ای در مورد تفاوت‌های عینی بین مکان‌ها و مردمان نیست، بلکه در مورد مغایرت‌ههست؛ یک گروه غالب، خود را به مثابه “گروه داخلی” و گروه دیگری را به عنوان گروه خارجی تعریف می‌کند و تفاوت‌هایی را – واقعی یا خیالی – به وجود می‌آورد: دلایلی برای تبعیض به همراهلقوه. گرچه اگزوتیک به چیزی عجیب و غریب اشاره دارد، اما در عین حال مفاهیم نسبتاً مثبتی هم دارد: مکان اگزوتیک جایی جذاب هست، کنجکاوی را تحریک می‌کند، گردشگر و دوربین‌اش را اغوا می‌کند. اگزوتیک به عنوان یک مفهوم جغرافیایی دلالت دارد بر نحوی که شیء اگزوتیک بتواند درک شود؛ یعنی اشیای ثابت نه تنها در زمانهای متفاوت بلکه در مکانهای مختلف هم به‌گونههای متفاوتی درک میشوند. به همراه این حال، هر چیز دور و عجیب لزوماً اگزوتیک نیست. هستازک به این نکته اشاره می‌کند که مکان ناآشنا می‌تواند موجب کنجکاوی شود، اما ما آن را اگزوتیک نمی‌بینیم، زیرا ما نمی‌توانیم این پدیده را به شیوه‌ای مثبت درک کنیم. چیزی که خیلی غریب و بسیار عجیب به همراهشد، چیزی زننده هست. بنابراین به همراهید پس‌زمینه شاد داشته به همراهشد. اگزوتیک تنها چیزی هست که به اندازه کافی – به لحاظ مادی و نمادین – بخشی از زندگی روزانه مهست، نه آنکه به طور اساسی به همراه عادات و ارزش‌های اساسی ما متفاوت به همراهشد؛ “وحشی تنها زمانی اگزوتیک هست که وحشی خوب به همراهشد”.

  به این ترتیب، در طول زمان، تعداد زیادی از مکان‌ها به عنوان اگزوتیک شناخته شدند و متعاقبه همراهً که تغییراتی در جذابیت‌های غریب خود برای گردشگران و کاوشگران غربی ارائه دادند، مورد تحسین قرار گرفتند. به همین ترتیب، مفهوم اگزوتیک که عمدتاً جغرافیایی و البته خیالی هست، تأثیرات جدی در گسترش جریان گردشگری، دگرگونی مناظر، جوامع، اقتصادها و غیره داشته هست.

  در این رهستا، شرق همواره یک جای دیگر و البته غریب برای غرب هست. ادوارد سعید در مورد این می‌نویسد: «شرق‌شناسی بدون آن که کشورهای شرق را آن‌گونه که هستند، به همراهزتاب دهد، گفتمانی هست که فرهنگ اروپایی توانست شرق را از لحاظ سیاسی، جامعه‌شناختی، نظامی، ایدئولوژیکی، علمی و تخیلی در دوران پس از روشنگری، اداره و کنترل و حتی تولید نماید. یک شرق پیچیده، مناسب برای مطالعه در بخش‌های دانشگاهی، برای نمایش در موزه‌ها، برای توصیف نظری در رساله‌های مردم شناختی، بیولوژی، زبه همراهن‌شناختی و تاریخی و…هست. این نوع قدرت، به همراه دانش و رویه‌های چیزی که فوکو قدرت/ دانش می‌نامد، ربط وثیق دارد».

  این بحث نشان می‌دهد چگونه یک تصور غربی از طریق فرایندهای مختلف در طول زمان می‌تواند به زایش افسانۀ خیالی و تخیل جغرافیایی کمک کند. بزرگ‌ترین نقاشان اگزوتیک مانند ژان آگوست دومینیچ انگر و ژان لئون گروم این تصور را در قرن هجدهم و نوزدهم به همراه نقاشی‌های مشهور مانند زن زیبه همراهی حرمسرا(La Grande Odalisque)  یا حمام ترکی(Le bain turc)  تصویر کرده‌اند. این نقاشی‌ها حریم امپراتوری عثمانی را از طریق زنان زیبه همراه و برهنه در حمام به همراهزنمایی می‌کنند. نقاشی‌هایی که فریبنده‌اند، زیرا به واقع چیزی دور از واقعیت را نشان می‌دهند.

  امروزه ما می‌دانیم که حریم امپراتوری هرگز تا زمان سقوط امپراتوری عثمانی توسط خارجی‌ها دیده نشده هست. زیرا حضور در این فضای سلسله مراتبی، برای شخصی به غیر از خانوادۀ سلطان و خدم و حشم مجاز نبود. حرفان لیلا هانوف، دختر دکتر قصر و مشاور سلطان، که زندگی روزمرۀ قصر را به همراهزگو می‌کند، حاکی از نکات مهم و اساسی هست: «بر خلاف آنچه که در غرب تصور می‌کنید، خانم‌های قصر و شاهزاده خانم‌ها هرگز سیگار یا قلیان نمی‌کشند.» حضور صدها زن در خدمت یک مرد در یک مکان منحصر به فرد، موجب کنجکاوی اروپایی‌ها می‌شد. از آن به بعد، نقاشان از تصورات خود برای نشان دادن یک فانتزی فریبنده و اگزوتیک و جذاب برای چشمان مرد غربی که این عادت‌ها بر خلاف ایمان مسیحی‌شان بود، هستفاده می‌کردند. بنابراین، عرضه برهنگی جنسی زن به مدد این آثار هنری برای کسی که بخشی از فرهنگ غرب نیست و دیگری و بیرونی هست، روا داشته می‌شود.

  در نهایت چگونه یک مکان را به مثابه مکان اگزوتیک در نظر بگیریم؟ اگزوتیک ذاتی امور نیست، بلکه یک نسبت هست. به همراهید پدیده را از محدوده محلی خود قطع کنیم، که در آن، قطعاً امر اگزوتیکی نیست. آن پدیده به همراهید تاثیرگذار و شگفت‌آور به همراهشد و لذا در تنظیمات غربی قرار داده و محاسبه و تفسیر شود. لذا برای توصیف مکان به عنوان اگزوتیک مناسب‌تر هست بگوییم آنجا مقصدی توریستی هست. گردشگری برای بسیاری از کشورهای به اصطلاح “در حال توسعه” مزایای اقتصادی دارد. در این مورد، بومی، نگاه غربی را به نفع خود هدایت می‌کند، و مطابق به همراه به همراهزنمایی‌ای که غرب از او دارد، عمل می‌کند و هدف اصلی خود را به همراه انتظارات گردشگران و تولید درآمد مطابق می‌کند، اما گاهی اوقات هدف، ادعای هویت مستقل و منحصر و مناسب هست. وقتی گردشگران یا دوربین‌ها آنجا هستند، مردم محلی به همراه توجه به انتظارات و تخیلات آنان ظاهر می‌شوند و دکور خود را می‌آرایند. بنابراین این مردمان از موقعیت عجیب و غریب و اگزوتیک خود سود می‌برند تا از لحاظ اقتصادی نفعی ببرند.

  اگزوتیسم یک پروژه سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هنری و اقتصادی هست که به همراه میانجی مکان بر اذهان عمل می‌کند. ابژه اگزوتیک قرار هست به همراه اتکا به غریبه بودنش، دیگری بودنش، بفروشد و جذاب به همراهشد تا تمایز بین ما به همراه دیگری و فاصله‌گذاری‌ها پابرجا بماند. هویت هر مکانی منوط به این فاصله‌گذاری‌ههست. مجموعه گفتاری تولید شده دربه همراهره شرق آن‌چنان دراز دامنه، فربه و مسلط هست که حتی شرقی‌ها نیز تصورشان از خودشان از مسیر چنین گفتاری می‌گذرد و فیلتر می‌شود.

  همین پروژه در عکاس برتر قابل انطبه همراهق و البته بررسی هست. کارکرد دوربین در انتقال تصاویر غریب و اگزوتیک به سبب توانایی‌های آن و چینش صحنه و نیز فتومونتاژ امکاناتی وسیع‌تر برای واقعی نشان دادن آن چیزی که ناواقعی هست، مهیا کرده هست. به تعبیری وسیله‌ای که زمانی به همراه هدف نشان دادن امر واقعی ظهور و رواج پیداکرده بود، در مسیر خود امکاناتی برای افزودن بدان یا کهستن از آن فراهم کرده هست.

 

منابع:
۱. سعید، ادوارد؛ شرق‌شناسی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی (مرداد، ۱۳۹۵)

۲٫ Staszak; Jean-François, Qu’est-ce que l’exotisme? in Le Globe, tome 148, 2018.


نویسنده مریم وحدتی

دانلود آهنگ مسعود صادقلو ما به هم میایم